Azərbaycan iqtisadiyyatının qeyri-neft sektorunun aparıcı qüvvəsi olan kənd təsərrüfatı Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə mayın 25-də təsdiqlənən “Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalı sahələrinin inkişafına dair 2026−2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” ilə inkişafının innovativ və dinamik mərhələsinə qədəm qoyur. Dövlətimizin başçısının rəhbərliyi ilə keçirilən son müşavirədə aqrar sahədə əldə olunan uğurlar və qarşıda duran vəzifələr geniş təhlil edilib, həmçinin işğaldan azad olunmuş torpaqlarımızda “Böyük Qayıdış” çərçivəsində yaranan yeni imkanlardan danışılıb, strateji hədəflər müəyyənləşdirilib. Kənd təsərrüfatı naziri Məcnun Məmmədov ölkənin ərzaq təhlükəsizliyi, rəqəmsallaşma, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması və ixrac potensialının artırılması fonunda qarşıda duran prioritet məsələlərlə bağlı AzTV, ARB TV və AZƏRTAC-a eksklüziv müsahibə verib. Həmin müsahibəni təqdim edirik.

-Cənab nazir, bu günlərdə Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə kənd təsərrüfatına həsr olunmuş müşavirədə aqrar sahənin cari vəziyyəti ətraflı müzakirə edildi və 2026–2030-cu illəri əhatə edən yeni Dövlət Proqramı qəbul olundu. Proqramın təfərrüatlarına keçməzdən əvvəl istərdik aqrar sahədəki ümumi mənzərəyə nəzər salaq. Ötən hesabat ilində Azərbaycanın kənd təsərrüfatı sektorunda hansı nəticələr əldə edilib?

-2025-ci il Azərbaycanın kənd təsərrüfatı üçün özünəməxsus, - həm iqlim təsirləri nöqteyi-nəzərindən, eyni zamanda, məhsul istehsalı və məhsuldarlıq baxımından, - bir il oldu. Bir sıra məhsullar üzrə məhsuldarlıqda rekord həcmlər, bəzi məhsullar üzrə isə azalma qeydə alındı. Ümumilikdə, kənd təsərrüfatı istehsalı ümumdaxili məhsulun 5,9 faizini təşkil etdi. Qeyri-neft ümumdaxili məhsulunda isə 8,3 faiz paya malik oldu. Məhsul istehsalı aqrar sektorda 14,2 milyard manat təşkil etmişdi. Həmin vəsait isə bitkiçilik və heyvandarlıq arasında təxminən yarıbayarı bölünmüşdü. Bitkiçilik qismən daha az, heyvandarlıq isə daha çox idi. Ümumi daxili məhsulda ümumi artım 1 faizə yaxındır. Heyvandarlıqda bu, daha aşağı - 0,3 faiz, bitkiçilikdə isə 1,5 faiz artım müşahidə olunub. Əlbəttə, son illərdə aqrar sektordakı artımın müsbət olmasına baxmayaraq, dinamika aşağı doğru gedirdi və bu, özlüyündə ekstensiv artımın artıq öz resursunun limitlərinə çatdığını göstərirdi.

Eyni zamanda, 2025-ci ildə pambıqçılıq üzrə ölkə tarixində rekord nəticə əldə olundu: bir hektardan 3,6 ton məhsul yığıldı. Bir çox bitkiçilik məhsulları üzrə məhsuldarlıq göstəriciləri artdı, lakin heyvandarlıq məhsulları üzrə isə göstəricilərimiz hələ də ürəkaçan halda deyil. Buna görə də cənab Prezident tərəfindən 2026–2030-cu illəri əhatə edən yeni Dövlət Proqramı qəbul edildi.

Həmçinin ixracat rəqəmlərinə də toxunmaq istəyirəm. 2025-ci il ixracat nöqteyi-nəzərindən aqrar sektor üçün uğurlu il oldu. Rekord həcmdə - 1,5 milyard dollarlıq məhsul ixracı həyata keçirildi. Bunun 1,1 milyard dolları məhz kənd təsərrüfatı sahəsində istehsal olunan məhsulların payına, 0,4 milyardı isə aqrar məhsullardan emal olunmuş yekun məhsulların payına düşür. İxracatda başqa bir müsbət dinamika isə odur ki, biz həm ixracat coğrafiyasının şaxələnməsini, həm də ixracat portfelində, məhsul portfelində genişlənməni müşahidə edirik. Əlbəttə ki, bunlar sevindiricidir. Amma hələ də görüləcək işlər var.

-Prezidentin Sərəncamı ilə qəbul edilən yeni Dövlət Proqramında aqrar sektorda inqilabi dəyişikliklərə səbəb olacaq bəndlər yer alır. Qarşıya qoyulan hədəflərdən biri də aqrar sektorun ÜDM-də artım dinamikasını 2 faiz ətrafında saxlamaqdır ki, bunun üçün də konkret mexanizmlər müəyyənləşdirilməlidir. Bu hədəflərə çatmaq üçün hansı resurslardan istifadə olunacaq? Mexanizmlər hansılar olacaq və bu barədə konkret təkliflər varmı?

-Dövlət Proqramı özlüyündə sadəcə həmin sahədə görüləcək işlər demək deyil. Əslində, daha əhatəlidir, həm fundamental, həm də dəstəkləyici tədbirləri ehtiva edir. Dövlət Proqramında Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalı sahələrinin 2026−2030-cu illər üçün inkişafının əsasları qeyd olunub. Proqramın əsas hədəfi fundamental transformasiyaya nail olmaqdır. Ekstensiv istehsalatdan, ekstensiv məhsul istehsalından intensiv məhsul istehsalına keçidi formalaşdırmaqdır.

Bitkiçilik sahəsində son illərdə bu istiqamətdə uğurlarımız olsa da, heyvandarlıq sahəsində təəssüf ki, intensiv təsərrüfatlar mövcuddur. Lakin onların sayı yetərincə olmadığına görə Dövlət Proqramında bu da nəzərə alınıb.

Ümumilikdə, resurs nöqteyi-nəzərindən proqramın dörd əsas sütun üzərində həyata keçirilməsi planlaşdırılır. İlk növbədə, resurs səmərəliliyinə əsaslanan kənd təsərrüfatının formalaşdırılması planlaşdırılır. İkincisi isə texnologiyaya və innovasiyaya əsaslanan kənd təsərrüfatının formalaşdırılmasıdır. Eyni zamanda, resurs səmərəliliyi, texnologiya və innovasiya, bazarlara və dəyər zənciri üzrə inteqrasiyaya, həmçinin emal sənayesinin inkişafına və məhsul istehsalının artımına nail olmaq nəzərdə tutulur.

Burada tətbiq edəcəyimiz mexanizmlər müxtəlifdir. İndiyə kimi mövcud olan bəzi mexanizmlər qorunub saxlanacaq. Həm subsidiyalar, həm güzəştlər, eyni zamanda, daha güzəştli kreditlərin verilməsi nəzərdə tutulur. Həmçinin yeni subsidiya alətlərinin təqdim olunması da planlaşdırılır. Dövlət Proqramında fundamental tədbirlər kimi dəstəkləyici tədbirlər də var. Bunlar özündə, ilk növbədə, nazirliyin fəaliyyəti ilə bağlı institusional islahatları, qanunvericilik təşəbbüslərini ehtiva edir, həmçinin rəqəmsallaşmanın, süni intellektin tətbiqi də nəzərdə tutulur.

Bu baxımdan qanunvericilik təşəbbüslərini xüsusi qeyd etmək istərdim. Çünki Azərbaycanda ilk dəfə aqrar sahə haqqında qanun hazırlanır. Bir sıra digər qanun təşəbbüsləri də olacaq. Hətta cənab Prezident tərəfindən imzalanmış 759 və 413 nömrəli fərmanlara dəyişiklikləri də qeyd etmək istərdim. Bu dəyişikliklər nəticəsində artıq Azərbaycanda heyvandarlıq istiqamətli subsidiyanın verilməsi mümkün olacaq, eyni zamanda, bağçılıq istiqamətli ilin ilkin investisiya subsidiyalarının verilməsi nəzərdə tutulur. Balıqçılıq və akvakultura məhsulları üzrə həm avadanlıqlara güzəştlərin verilməsi, həm məhsul subsidiyasının verilməsi nəzərdə tutulur. Çoxdan gözlənilən heyvandarlıq məhsulları üzrə məhsul subsidiyasının verilməsi də bu Fərmanda öz əksini tapıb.

-Cənab nazir, əslində mənim sualım hazırda vurğuladığınız məsələ ilə bağlı idi. Paralel olaraq aqrar kredit güzəştlərinin daha geniş sahələrə tətbiqi ilə bağlı planlar nədən ibarətdir? Subsidiyaların verilmə qaydalarında dəyişiklik, yaxud subsidiya verilən məhsulların əhatə dairəsinin genişləndirilməsi gözlənilirmi?

-Subsidiyaya köklü dəyişiklik onun məğzindən ibarətdir. İndiyə kimi subsidiyalar əsasən əkin istiqamətli olub və əsas gözlənti əkinin həyata keçirilməsi, aqrotexniki tədbirlərin görülməsi və məhsul istehsalına nail olunması idi. Lakin yeni Dövlət Proqramına, cənab Prezidentin imzaladığı fərmanlarla edilən dəyişikliklərə və yeni qanunvericilik təşəbbüslərinə əsasən subsidiyaların daha çox məhsuldarlığa yönəldilməsi, yəni məhsul istehsalı yönümlü subsidiyaların genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.

Qeyd edim ki, əvvəllər sadəcə şəkər çuğunduru, pambıq və tütün üzrə məhsul subsidiyası verilirdi. Əslində, bu məhsul subsidiyalarının illər üzrə məhsuldarlığa necə təsir etdiyini görmüşük. Əgər 2017-2018-ci illərdə ölkə üzrə məhsuldarlıq pambıqda orta hesabla 11 sentner idisə, keçən il 36 sentner oldu. Yəni üç dəfədən çox artım müşahidə etdik. Eləcə də tütündə və şəkər çuğundurunda da eyni misalı göstərə bilərik. Keçən ildən qarğıdalı və günəbaxan tumlarının istehsalında məhsul subsidiyası tətbiq etməyə başlamışıq. Bu ildən meyvəçilikdə alma və nar istehsalı üzrə məhsul subsidiyası verilməsi nəzərdə tutulur. Dövlət Proqramı çərçivəsində məhsul subsidiyasını bitkiçilik sahəsi üzrə ildən-ilə artırmaq niyyətindəyik. Ərzaqlıq buğda subsidiyası var və yeni proqram çərçivəsində bunu da genişləndirməyi düşünürük. Əgər əvvəl subsidiya sadəcə müasir suvarma sistemi qurmuş fermerə tətbiq olunurdusa, yeni Dövlət Proqramı çərçivəsində, həmçinin emal sənayesinə də subsidiya verilməsi nəzərdə tutulur. Bundan əlavə, heyvandarlıq istiqamətində - həm ətlik, həm damazlıq istiqamətində, eyni zamanda, süd məhsulu üzrə də subsidiyanın verilməsi planlaşdırılır.

-İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə “Böyük Qayıdış” Proqramı çərçivəsində kənd təsərrüfatının bərpası sürətlə davam edir. Hazırda həmin bölgələrdə aqrar fəaliyyətlərin genişləndirilməsi, yeni infrastrukturun qurulması və yerli əhalinin məşğulluğunun artırılması istiqamətində hansı layihələr icra olunmaqdadır?

-Kənd təsərrüfatı təkcə iqtisadi fəaliyyətə aid deyil, eyni zamanda, sosial sahəyə və regionların inkişafına təsirləri olduqca böyükdür. Statistikaya əsasən, Azərbaycanın bölgələrində və kəndlərində yaşayan əhalinin təxminən 50 faizi kənd təsərrüfatı ilə məşğuldur. Düşünürük ki, azad olunmuş ərazilərə geri qayıdan əhalinin məşğulluq göstəricisinin də bu rəqəmə yaxın olacağı gözlənilir.

Burada görülən işləri iki mərhələyə ayırmaq istərdim. İlk mərhələ 2020–2025-ci illəri əhatə edir. Bu dövr daha çox infrastrukturun qurulması, şəraitin yaradılması, yeni kənd və şəhərlərin salınması, eləcə də əhali üçün kənd təsərrüfatının təşkili modelinin formalaşdırılması axtarışları ilə xarakterizə olunur. Eyni zamanda, bu dövr ərzində orada müəyyən olunmuş təxminən 180 min hektar əkin ərazisi mövcuddur, 8 min hektara yaxın bağ sahələri, çoxillik əkmələr var. Təəssüf ki, həmin bağların bir qismi yaxşı vəziyyətdə deyildi, bərpası lazımdır, onlar yenidən qurulacaq. Bu əkin sahələrinin bir qismi - 10 min hektara yaxını kütləvi şəkildə mina və partlamamış digər silah-sursatla çirklənmiş sahələrdir. Bunlara xüsusilə də keçmiş təmas xəttində yerləşən ərazilər aiddir. Qalan ərazilərdə isə, əlbəttə ki, intensiv kənd təsərrüfatına hazırlıq işləri görülür.

Sonrakı müddəti isə ikinci mərhələ olaraq qeyd etmək istəyirəm. Belə ki, kəndlərdə yaşayan, geriyə qayıdan əhaliyə 2025-ci ildən etibarən torpaqların təhkim olunması prosesinə başlanıldı. Biz artıq 14 kənddə prosesə başlamışıq. Həmin kəndlərdən doqquzunda işlər başa çatdırılıb və fermerlərlə, əhali ilə müvafiq müqavilələr bağlanılıb. Nümunə kimi bildirim ki, ilk pilot layihəmiz Zəngilanın Ağalı kəndində oldu. Zəngilanın Məmmədbəyli, Xocalının Xanyurdu və Ballıca, Laçının Zabux kəndlərində həyata keçirilib. Xocavəndin Qırmızı Bazar qəsəbəsində hazırda həyata keçirilir. Digər kəndlərdə də əhali köçdükcə kəndətrafı torpaqların parselləndirilərək əkinə hazır vəziyyətə gətirilməsi və fermerlərə təhkim olunması nəzərdə tutulur.

Burada bir məqama toxunmaq istəyirəm ki, fermerlərə təklif olunan torpaqlarda minimal əkin sahəsi hədəfi qoymuşuq, bu, 5 hektardır. Beş hektardan kiçik təsərrüfatın yaradılmasına icazə verilmir. Ona görə də bəzən fermerlər torpaq sahələri az olduğundan birləşərək kooperativlər və ya ailə kəndli təsərrüfatları, fermer təsərrüfatları yaradırlar. Artıq müxtəlif kəndlərdə bir neçə həm kooperativlər, həm ailə kəndli fermer təsərrüfatları yaradılıb və onlara həmin torpaqlar təhkim olunur. Ağalını misal çəkə bilərəm, 32 fermer birləşərək üç kooperativ yaradıb. Onlara 51,6 hektar torpaq təhkim olunub və müqavilələr bağlanıb. Digər bütün kəndlərdə də bu istiqamətdə işlər aparılır.

İkinci istiqamət isə investisiya məqsədlidir, daha çox ərzaq təhlükəsizliyinə hesablanıb. Yəni daha dəyərli məhsul istehsalı istiqamətində torpaqların bu sahədə çalışan peşəkar fiziki və hüquqi şəxslərə — investorlara təhkim olunmasıdır. Bu da cənab Prezidentin Fərmanı çərçivəsində həyata keçirilir, orada təsbit olunub. Biz artıq iki müsabiqə keçirmişik. İlk müsabiqədə investorlarla təxminən 3 min 500 hektara yaxın sahə üçün müqavilə bağlanıb, növbəti beş il ərzində 70 milyon manata yaxın investisiya qoyulması nəzərdə tutulur. İkinci müsabiqədə 13 min hektar sahə müsabiqəyə çıxarılmışdı və həmin müsabiqə bu ilin fevral ayında başa çatdı. Hazırda müqavilələrin bağlanması üçün yekun proseslər həyata keçirilir. Müqavilə çərçivəsində növbəti beş il ərzində 100 milyon manatdan çox investisiyanın qoyulması nəzərdə tutulur. Burada müxtəlif istiqamətli torpaq təhkimləri həyata keçirilir. Bağçılıq, əkinçilik, heyvandarlıq, quşçuluq, istixana, gülçülük, aqroturizm istiqamətli layihələr təqdim olunur və komissiya tərəfindən baxılaraq qaliblər elan edilir. Qeyd edim ki, hazırda üçüncü və dördüncü investisiya müsabiqələri elan olunub və onların sənəd qəbulu həyata keçirilir.

-Prezident İlham Əliyev müşavirədə kənd təsərrüfatının inkişafına mane olan 2 amili diqqətə çatdırdı. Bunlardan biri dünyada gedən proseslər, münaqişə və müharibələr, digəri isə urbanizasiya problemidir. Azərbaycan bu problemlərin təsirinə nə dərəcədə məruz qalır və çıxış yolları kimi nələri göstərmək olar?

-Çox vacib məqamlara toxundunuz. Cənab Prezident müşavirədə bu iki məqama xüsusilə toxundu, hətta əhaliyə kəndə marağın artması və şəhərdən kəndə köçməklə bağlı çağırış etdi.

Azərbaycan dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya olunmuş bir ölkə olduğundan, əlbəttə ki, bu amillərdən və bu təsirlərdən kənarda qalmır. İlk növbədə, regionda və dünyada gedən münaqişələrin təsiri var. Münaqişələr nəticəsində logistik zəncirlərin qırıldığını görürük və logistik zəncirlərin, təchizat zəncirinin qırılması istehsal vasitələrinin çatdırılmasında çətinliklər yaradır. Bu da öz növbəsində istehsal vasitələrinin qiymət artımına gətirib çıxarır və nəticədə kənd təsərrüfatına öz mənfi təsirini göstərir.

Yeni Dövlət Proqramında nəzərdə tutulan dəstək paketi özlüyündə çox böyük bir məbləği ehtiva edir. Növbəti beş il ərzində Azərbaycan dövləti tərəfindən əlavə 2,2 milyard manatlıq dəstək paketi nəzərdə tutulur. Mən 2020–2025-ci illərin subsidiya statistikasına və məhz bu istehsal vasitələrinin təsirinə toxunmaq istəyirəm. Əgər 2020-ci ildə kənd təsərrüfatı üzrə 380 milyon manat nominal dəyərdə subsidiya və güzəştlər verilmişdisə, 2025-ci ildə bu, 510 milyon manat təşkil etdi. Nominal ifadədə 33-35 faizlik artım görürük. Amma real ifadədə, - məhz istehsal vasitələrinin bahalaşması səbəbindən, - bu artımı biz görmürük. Ona görə də yeni paketin elan olunması məhz bu gün göstərilən dəstəkdən əlavə olaraq nəzərdə tutulur. Bu, müəyyən mənada həmin istehsal vasitələrinin qiymət artımının hiss edilməsinin də qarşısını alacaq və ya burada fermerlər üçün müəyyən üstünlük yaradacaq. Əlbəttə ki, yeni Dövlət Proqramında əsas hədəf məhsuldarlığın artırılmasıdır. Məhsuldarlığın artırılması üçün həm müasir suvarma sistemlərinin, həm gübrə və dərmanların tətbiqi, müasir aqrotexniki tədbirlərin görülməsi mütləq bir şərt olaraq fermerlər qarşısında duracaq və dövlət dəstəyi paketi də özündə bu məqamları nəzərdə tutur.

İkinci vacib məqam urbanizasiya ilə bağlıdır. Qeyd edim ki, əgər 1950-ci illərdə, - səhv etmirəmsə bu, BMT-nin statistikasıdır, - dünya əhalisinin 20 faizi əgər şəhərlərdə yaşayırdısa, 2025-ci ildə bu, artıq 57 faiz idi. Bakıda keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyası – WUF13 çərçivəsində qeyd olundu ki, bu artıq BMT tərəfindən daha yuxarı faizlərlə proqnozlaşdırılır və Azərbaycan da bundan kənarda deyil. Burada diqqət etməli olduğumuz məqamlar müxtəlifdir, amma birinci vacib məqam bölgələrdə məşğulluğun, imkanların artırılması, yaradılmasıdır. Bu Dövlət Proqramının özünəməxsusluğu da ondan ibarətdir ki, əgər regionların inkişafı proqramları əvvəllər bölgələrdə infrastrukturun yaradılmasını nəzərdə tuturdusa, bu proqram həm sektoral proqramdır, həm də regionların inkişafına yönəlib. Əlbəttə ki, biz regionlarda həm məşğulluğun artırılmasından, emal sənayesinin genişlənməsindən, istixanaların yaradılmasından danışırıq. İstixanada bir hektar sahədə daha çox insan üçün iş yeri yaradılır. Dövlət Proqramı çərçivəsində bağçılığın inkişafı da nəzərdə tutulur. Bağçılıq bir hektar sahəyə görə birillik əkin, taxıl istehsalı ilə müqayisədə daha çox iş yeri yaradır. Ona görə də bu proqram özlüyündə regionlarda iş yerlərinin yaradılmasına yönəlib. Bu, insanların regionda qalmasına xidmət edəcək. Əlbəttə ki, urbanizasiya qaçılmaz məqamdır və biz bunu dünyaya inteqrasiya olunmuş bir dövlət olaraq yaşayacağıq. Amma bölgələrdə sosial infrastrukturun inkişafı, kommunal infrastrukturun yaradılması, kənd təsərrüfatı sahəsində məşğulluğun artırılması, imkanların genişləndirilməsi, eyni zamanda, sahibkarlar, fermerlər üçün imkanların yaradılması ümid edirəm ki, özlüyündə insanların marağını artıracaq.

Bir məqama da toxunmaq istəyirəm. Bu, Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən bəzi bölgələrdə yeni ali təhsil ocaqlarının yaradılması təşəbbüsləridir. Əlbəttə ki, bu, çox təqdirəlayiqdir. Çünki o bölgədə gənc insanların daha çox yerləşməsinə, orada təhsil almasına və gələcəkdə yaranan iş imkanları nəticəsində orada qalıb yaşamasına şərait yaranacaq. Bu da özlüyündə kəndlərdə insanların, xüsusilə kənd təsərrüfatında çalışacaq peşəkar insanların sayının artmasına xidmət edəcək.

Bir məqamı da başa düşürük ki, urbanizasiya nəticəsində rayonlarda, kəndlərdə işçi qüvvəsinin azalması prosesi də gedir və bunun da əsas həll yolu kənd təsərrüfatında mexanizmlərin genişlənməsinə nail olmaqdır. Müasir suvarmanın, yeni texnikaların, texnologiyaların tətbiqi, dərmanlama avadanlıqlarının, müxtəlif cihazların və qoşquların tətbiqinin genişləndirilməsi, əlbəttə ki, buradakı şərtlərdən biri olacaq.